<kfr_3_ET_1_1999>

Условнӧй пасъяс:


— сёрнит тадзи
— велӧд сьыланкыв
— содтӧд удж

Зарни бордъяса,
Медся мыла,
Чужан кыв —
менам олӧм да вӧт!
Позьӧ сёрнитны
Любӧй кылӧн,
Сӧмын ӧтдортны ассьым
Ог мӧд.

ВИДЗА ОЛАН, ДОНА ШКОЛА!

1. Текст да сёрникузя

1 удж. Лыддьы кывбурсӧ да велӧд наизусть.


БАРА ШКОЛАӦ.


Вижӧдіс нин вӧрад
Кыдз пуыдлӧн кор,
Пырам школа йӧрӧ
Сумкаясӧн кор.


Видза олан, школа!
Мыччам сылы ки.
Ог нем вӧчтӧг олӧй
Гожся кадад ми.

Тӧдчӧдӧм кывтэчаслысь вежӧртассӧ корсь 125 лист бокысь.


Миян сёрни артмӧ сёрникузяясысь, а сёрникузяясыс — кывъясысь.


— Видза олан, детинка!
— Бур асыв, нывка!
— Мый тэнад нимыд?
— Менам нимӧй Петя. А тэнад?
— Маша.
— Кутшӧм классын тэ таво велӧдчан?
— Коймӧд классын. А тэ?
— А ме — нёльӧдын.
— Кытчӧ тэ ветлін гожӧмнас?
— Аддзысьлытӧдз, Петя!
— Видза колян, Маша!

2 удж. Сетӧм кывъясысь лӧсьӧд сёрникузяяс да пукты колана пасъяс.


1. Арнас ми бара локтім дона школаӧ.
2. Кутшӧм мича да сӧстӧм миян класс!
3. Тіян ёна бырис гажныд школаысь?


Коймӧд сёрникузяын тӧдчӧдӧм кывтэчаслысь вежӧртассӧ корсь 125 лист бокысь.

3 удж. Кывъяссӧ юк сёрникузяяс вылӧ. Сувтӧд колана пас.


Воис зарни ар вижӧдісны пулӧн коръяс шонді омӧля нин шонтӧ челядь мӧдӧдчисны школаӧ.

4 удж. Вочавидз юалӧмъяс вылӧ.


1.Кор тэ чеччан?
2. Кор мунан школаӧ?
3. Мый вӧчан урокъяс бӧрын?
4. Кутшӧм классын тэ велӧдчан?
5. Коді тіянӧс велӧдӧ?

Коді? мый? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс.

КЫДЗИ МЕ ВЕЛӦДЧИ ЛЫДДЬЫСЬНЫ.


ИВАН (лыддьӧ нюжйӧдлӧмӧн): Крес-тья-нин па-шет, окотник с-стре-ля-ет, пе-тук по-ёт, с-сес-тра пла-чет, брат гу-гу-ля-ет... (Юрсӧ лэптӧ.) Мам! ... Кылан? Мамӧ! Кор нӧ ме велала?
ПЕКЛА: Ог тӧд, сёшайтӧй... Он кӧ дышӧдчы, регыд велалан. Лыддьы, дитя, лыддьы.
ИВАН (тільӧ синсӧ): Аттӧ, делӧ жӧ нин тайӧ лыддьыны... Кор нӧ ме велала прамӧясӧ? (Лыддьӧ.) Крестьянин пашет, окотник стреляет, петук поёт, сестра плачет, брат гуляет... Окотник стреляет. Тайӧ нӧ мый лоӧ?
ПЕКЛА: Стреляет — лыйсьӧ. Окотник лыйсьӧ пищальысь.
ИВАН: Батьӧ, «окотник стреляетыс» збыльысь лоӧ чожӧлӧн пищальысь лыйсьӧм? Кылан, бать, висьтав...
ВАСЬКА: Ачыд велӧд. Ме кӧ кута велӧдны, оз и школаад ков ветлыны тэныд.


1. Лыддьы гораа да колана ногӧн.
2. Кыдзи Иван велӧдчис лыддьысьны рочӧн?
3. Мый тшӧктіс вӧчны батьыс пиыслы? Лыддьы сійӧ местасӧ.
4. Велӧдчы лыддьыны рольяс серти.

5 удж. Лыддьы. Гиж коді? да мый? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс.


Быдӧнлӧн гортас эмӧсь лыддьӧм книгаяс. Сэтшӧмсӧ ми и чукӧртім классӧ. Нывкаяс да детинкаяс вайисны быдсяма книгасӧ лэбачьяс, чачаяс, гортса да вӧрса пемӧсъяс йылысь. Классын миян лои библиотека. Ӧні велӧдчысьяс босьтӧны лыддьыны книгаяссӧ сэтысь. Книгасӧ босьтӧм бӧрын быдӧн эжӧ сійӧс бумагаӧн.
Мӧд во ми сідзжӧ кутам чукӧртны классӧ книгаяс. А велӧдчан во помасигӧн библиотекасӧ козьналам асланым школалы.

Тӧдмав ребусъяссӧ. Сувтӧд колана юалӧмъяс.


Лӧсьӧд артмӧм кывъясӧн сёрникузяяс.

— Бур лун, челядь! Кыдзи шойччинныд каникул дырйи?
— Зэв бура шойччим: ю дорын гожйӧдчим, купайтчим, вотім тшак да вотӧс. Гожӧмыс колис ӧдйӧ, эг и тӧдлӧй.
— Бура кӧ шойччинныд, бура и велӧдчыны кутанныд. Выль велӧдчан воӧн, челядь!

Лӧсьӧд серпас серти юалӧмъяс.

6 удж. Лыддьы кывбурсӧ да серпасав. Инды коді? да мый? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс.


Школа сійӧ школа:
Помасис урок,
Столӧвӧйын колӧ
Сёйны шыд да рок.
Мишук да Ванюк, кык вок,
Пуксисны панявны рок.
Мишуклӧн — серпаса блюд:
Восьлалӧ гӧрба верблюд.


Велӧд наизусть.


7 удж. Артмӧд кывъяс.

8 удж. Лыддьы шусьӧгъяссӧ да корсь роч пӧвсӧ.


1. Велӧдчӧм морт — синма, велӧдчытӧм — синтӧм.
2. Ов да выв, да век велӧдчы.
3. Велӧдчытӧгыд мортӧ он во.

9 удж. Кывъяссӧ гиж кык столбикӧ.

10 удж. Лӧсьӧд 5 (6, 7, 8) шыпаса коді? да мый? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс.

Небыд пас (ь) кыв шӧрын да кыв помын.

ПОЖӦМ КОЛЬ ВЕЛӦДЧӦ ШКОЛАЫН.


Яг шӧр ягын школа,
Гӧгӧр нюр да оль.
Велӧдчыны волӧ
Татчӧ Пожӧм Коль.


Парта сайын Дзодзув,
Гут, и Ном, и Геб.
Весиг Краля-Бобув
Ӧшиньӧ оз лэб.


Пукавны оз яндысь
Ручӧ чойкӧд Ош.
Урок вылын рамӧсь,
Ставлӧн пельныс чош.


— Кык да куим — кымын?
Висьтав, Пожӧм Коль.
— Висьмис менам кынӧм,
Кылӧ сэн буль-боль.


Колип вашкӧ пеляс:
— Лоӧ вит, вит, вит.
Кольным нӧшта веля
Ышмӧ: «Уйӧ Кит!»


Классын серам. Инмис
Серам руӧ Коль.
Велӧдысьлӧн синмыс
Лоис кыкысь ноль.


1. Кӧні велӧдчис Пожӧм Коль?
2. Кодкӧд велӧдчис Пожӧм Коль?
3. Мый юаліс велӧдысь?
4. Кыдзи велӧдчис Пожӧм Коль?
5. Коді велӧдчис бура?
6. Лыддьӧй рольяс серти.
7. Корсь да гиж кывбурысь небыд паса (ь) кывъяс.


— Талун мый вӧчин?
— Талун классӧн ветлім вӧрӧ.
— Коді тіянкӧд вӧлі?
— Миянкӧд вӧлі Идӧртӧм Сидӧр.
— Идӧртӧм Сидӧр, мый аддзылін вӧрысь?
— Сэтысь ме аддзылі зэв унатор:
Котралӧ руч бӧрся збой ыджыд кӧч.
Дзебсьӧма пу улӧ ичӧтик ош,
Повзьӧма, коньӧрӧй, тіралӧ бӧж.
— Идӧртӧм Сидӧр, сӧрин тэ ставсӧ,
Висьталін тай нӧ вӧвлытӧмтор!
— А мед челядь гӧгӧрвоасны, овлӧ татшӧмыс али оз?


1. Лыддьы гораа да колана ногӧн.
2. Кодӧс шуӧны Идӧртӧм Сидӧрӧн?
3. Отсав Идӧртӧм Сидӧрлы стӧча лӧсьӧдны сёрникузяяс.

11 удж. Тӧдмав.


2. вӧрса пемӧс

3. керка юкӧн

4. пулӧн ним

5. пызан-улӧс

6. школаын уджалысь


Паччӧр дорын дыр пукалӧ,
Войнас шыръясӧс куталӧ.
Кургӧ-мойдӧ, вывті шань
Еджыд уска, сера ... .

12 удж. Помав сёрникузяяссӧ. Гиж сӧмын сэтшӧм кывъяс, кӧні эм ь.

Гортса пемӧсъяс

Вӧрса олысьяс


1. зонкаяс да нывкаяс

2. гортса пемӧс

5. вӧрса лэбач


14 удж. Комиӧд сетӧм кывъяссӧ. Гиж тыртӧм клеткаясас.


Лыддьы гораа кывъяссӧ.


ЗАРНИ ПАСЬКӦМӦН ПАСЬТАСИС ВӦР

Кутшӧм? юалӧм вылӧ вочавидзысь кывъяс.

15 удж. Лыддьы кывбурсӧ мичаа.


Зарни паськӧмӧн пасьтасис вӧр,
Мича тугъясӧн гӧрддзасис пелысь.
Дзодзӧг мӧдӧдчис лунвывлань бӧр,
Аддзан, енэжын нюжӧдчис кӧлысь.


1. Кутшӧм юалӧм вылӧ вочавидзӧны тӧдчӧдӧм кывъясыс?
2. Велӧд кывбурсӧ наизусть.

16 удж. Лыддьы кывбурсӧ. Висьтав, кутшӧм поводдяыс арын.

Шонді мыйкӧ дышмис,
Чинтіс ассьыс ӧд.
Гожся моз оз ышмы,
Ыджыд жар оз сет.


Рудов кымӧр чукӧр
Панлӧ сыкӧд вен.
Шонділӧн гӧрд югӧр
Вошлывлӧ нин сэн.


Мукӧддырйи зэрӧ,
Мукӧддырйи — пуж,
Видзӧдлан кӧ йӧрӧ,
Градъясыд нин куш.

КУТ ТӦД ВЫЛАД!


17 удж. Лыддьы.


ВОЙВЫВСА ПОВОДДЯ.


Войвывса поводдяыд зэв ылӧдчысь. Асывнас мича, шоныд, пушкӧ небыдик лун тӧв. Сэсся друг, мыйкӧ думыштас да, тӧлыс шуркнитас-бергӧдчас. Кватитчан да, вӧлӧмкӧ, войвывсянь нин сійӧ ӧвтӧ, Йиа саридзсянь.
Вой тӧлыс вермӧ лун тӧвсӧ, сӧстӧм югыд енэжсӧ вевттьӧны лӧзовруд кымӧръяс. То катшашыдӧс киссьӧ енэжысь, то усьӧ шляча.


1. Корсь висьтысь кывтэчасъяс.


2. Ачыд лӧсьӧд некымын сёрникузя арся поводдя йылысь.

18 удж. Содты колана кывъяс.


Кудель кодь небыд юрси, стеклӧ кодь югыд йи, мойдын кодь олӧм, арся кодь пемыд вой, тулысын кодь мича поводдя.

Артмӧм кывтэчасъясӧн лӧсьӧд сёрникузяяс.


кыдз пу кор

пипу кор

пелысь пу кор


1. Помав сёрникузясӧ.


Кыдз пу кор (кутшӧм?) ..., пипу кор (кутшӧм?) ..., пелысь пу кор (кутшӧм?) ... .


2. Артмӧд признак нима кывъясысь действие нима кывъяс.


3. Вочавидз, кутшӧм пуяс арын вижӧдӧны, кутшӧм пуяс гӧрдӧдӧны.

— Мамукӧй, кутшӧм поводдя ывлаас?
— Зэрӧ, нылукӧй, зэрӧ. Школаад мунігӧн шоныдджыка пасьтась. Арся зэрыд кӧдзыд.
— Дӧзмӧдіс тайӧ зэрыс. Оз нин дугдыв!
— Нинӧм, нылукӧй, арся войнад дас кык поводдя вежсьылӧ.


Кыдзи тэ гӧгӧрвоан тӧдчӧдӧм шусьӧгсӧ?

19 удж. Чутъяс местаӧ содты колана кывъяс.


Матыстчис зарни ар. Ывлаын шоныд, но шонді абу нин гожся кодь мелі. Кутшӧм мича вӧрыс. Кыдзьяс виж коръяӧсь. Пипуяс да пелысьяс вылын чим гӧрд коръяс.

20 удж. Лыддьы шусьӧгъяссӧ. Корсь роч пӧвсӧ.


1. Арын пань ва — ведра тыр няйт.
2. Усис пу вылысь ӧти кор — виччысь ар.
3. Ар пӧ гажтӧм, да озыр.


21 удж. Сетӧм кывъясысь лӧсьӧд да гиж сёрникузяяс.


1. Дзикӧдз лӧнис лэбачьяслӧн дзользьӧм
2. Миян сикт весьтті лэбӧны шоныд муясын тӧвйысь лэбачьяс

МИШУК ДА МАШУК ЙЫЛЫСЬ.


Сёйис Мишук курыд лук.
Сэсся джӧм олыштіс здук.
Сэсся чирӧстіс зэв гора,
Ой, пӧ, тайӧ лукйыд сола!


— Абу дуб ни абу сола,
Лукйыд курыдджык тай овлӧ.
Зато уна витамин, ,
Лоас сюсь и пель, и син.

Корсь паныд вежӧртаса кывъяс.


Тӧдмав, коді кутшӧм.


Лӧсьӧд тайӧ кывъяснас серамбана сёрникузяяс.

Тӧдмав, кор тайӧ овлӧ.


Уна рӧма биясӧн
Ӧзйӧма ю сай,
Муяс вылысь сиктса йӧз
Босьтам урожай.

Мый вӧчӧ? мый вӧчӧны? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс

УР ДА КӦИН.


Пуысь пуӧ чеччаліс Ур да уси куйлысь Кӧин вылӧ. Кӧин звиркнитіс-чеччыштіс да кӧсйис сёйны Урӧс. Ур кутіс кевмысьны: «Лэдз менӧ». Кӧин шуис: «Ладнӧ, ме тэнӧ лэдза, сӧмын висьтав тэ меным, мый вӧсна тіянлы пыр долыд. Меным век гажтӧм, а тіян вылӧ видзӧдан да, ті эстӧн, пу йылын, век ворсанныд да чеччаланныд». Ур шуӧ: «Лэдз менӧ первой пу йылӧ, ме сэтысянь висьтала тэныд, а то ме пола тэысь». Кӧин лэдзис Урӧс. Пу йывсянь Ур висьталіс: «Тэныд сы вӧсна пыр гажтӧм, мый тэ зэв скӧр. Скӧрлуныс тэнсьыд сьӧлӧмтӧ сотӧ. А миянлы пыр гажа сы вӧсна, мый ми бурӧсь да некор ог думайтӧй лёк вӧчӧм йылысь».

1. Лыддьы ас кежысь «Ур да Кӧин» мойдкывсӧ.
2. Висьтав, мый тэ тӧдмалін Ур да Кӧин йылысь? Кутшӧм Урыс? Кутшӧм Кӧиныс?
3. Кыдзи тэ думайтан, кодлы на пиысь бурджыка овсьӧ вӧрын. Мыйла?
4. Лыддьы Урлысь Кӧинлы вочавидзӧмсӧ.

22 удж. Лыддьы колана интонацияӧн.


ГРАД ЙӦРЫН.


Миян муным пом ни дор,
Быдтам сэні помидор,
Салат, свеклӧ да капуста,
Кушман, анькытш да петрушка,
Сёркни, редис да укроп,
Сельдерей да лук-чеснок.


Эм и оз, и ӧмидз,
Сэтӧр, пелысь, льӧм,
Нӧшта уна дзоридз,
Налӧн уна рӧм.


Локтам школа йӧрӧ,
Сьӧлӧм вылад рад,
Быдтімӧ ӧд асьным
Татшӧм мича сад!


1. Висьтав ӧти кывйӧн.
2. Артмӧд кывтэчасъяс.


Челядь керӧны картупель, нетшкӧны сёркни, идралӧны капуста.

— Маша, град выв пуктастӧ керинныд энӧ на?
— Эгӧ на, аски заводитам.
— Тіян уна пуктасыд?
— Да, уна. Видзӧд, мый миян быдмис: кудриа юра кӧчан мачьяс, кольквиж сёркни. Аддзан, гӧрд свеклӧ ошйысьӧ аслас мичлунӧн. А со юмов да чӧскыд морковь, помидор да ӧгурцы. Тӧв кежлӧ ставыс лоӧ заптӧма.

Тӧдмав, мый тайӧ?


Тувсов, арся муяс вылын
Сылысь жургӧм-мырсьӧм кылан.
Новлӧ куйӧд, кыскӧ кер,
Мед кӧть туйсӧ тыртӧ зэр.
Кыз йи вывті мӧдлапӧлысь
Кыскӧ силос кӧдзыд тӧлын.
Уна вӧлӧс сійӧ вежӧ,
Джуджыд лымйӧ вермӧ кежны.

Тӧдчӧдӧм кывъяс дорӧ сувтӧд юалӧмъяс.

23 удж. Лыддьы шусьӧгъяссӧ. Инды действие нима кывъяс.


1. Эн ошкы асьтӧ, йӧзыс мед ошкасны тэнӧ.
2. Киссьӧм ватӧ он курав.
3. Эн лэптысь вомнад, лэптысь уджнад.
4. Первой думышт, сэсся вӧч.
5. Мый кӧдзан, сійӧс и вундан.

Катша рок пуӧ.
Еджыд бока,
Вӧсни кока,
Катша рок пуӧ,
Катша рок пуӧ.


Стӧк да стӧк чеччалӧ,
Гӧстьясӧс коралӧ.
Гӧстьяс локталісны,
Лючки пуксялісны.
Катша гӧститӧдӧ,
Быдӧнлы вичмӧдӧ.
Талы сетіс пань тыр.
Эталы со дар тыр.
Сылы сӧмын вом тыр,
Эсылы дзик кӧш тыр.


А меддзоляыслы,
А медмичаыслы
Дзик нинӧм эз вичмы.
Дӧзмы кӧть эн дӧзмы.
Катша сылы шуӧ,
Выльысь на пӧ пуа.


24 удж. Серпасъяс серти лӧсьӧд сёрникузяяс да гиж, коді мый вӧчӧ.


— Петя, кытчӧ ветлін?
— Ветлі вӧрӧ тшакла да вотӧсла.
— Тшакыд уна сюри?
— Да, пестер тыр.
— А кутшӧм тшак?
— Ягсер.
— А кутшӧм вотӧс вотін?
— Оз.
— Вай аски кыкӧн ветлам вотчыны.
— Позьӧ, ветлам.

25 удж. Помав сёрникузяяссӧ да гиж.


1. Петіс уна тшак.
2. Ми мамӧкӧд вотім мырпом.
3. Чоя-вока ветлісны ягӧ пувла.

26 удж. Сетӧм кывъясысь артмӧд действие нима кывъяс.

Артмӧдӧм кывъясӧн лӧсьӧд сёрникузяяс.


27 удж. Лыддьы. Вуджӧд роч кыв вылӧ словартӧг.


Ме дӧзьӧрита ӧти куканьӧс. Куканьлӧн нимыс Визув. Сійӧ менам зэв на ичӧтик. Асывнас ме чечча водз, пасьтася, сёйышта да котӧрта аслам Визув дінӧ. Ме сійӧс юктала, верда. Кукань видзӧдӧ ме вылӧ зэв меліа, быттьӧ кӧсйӧ шуны: «Аттьӧ».


Инды действие нима кывъяс.

28 удж. Сетӧм предмет нима кывъяс дорӧ бӧрйы лӧсялана действие нима кывъяс.


29 удж. Артмӧд действие нима кывъяс.


30 удж. Лӧсьӧд гиж кывйӧн выль кывъяс, вӧдитчы словарӧн.


31 удж. Лыддьы. Корсь действие нима кывъяс.


Бара локтіс букыш ар,
Дурӧ вой тӧв вывті яр,
Нетшкӧ пуяс вылысь коръяс,
Войнас кынталӧ нин шоръяс,
Асывводзнас муыс кын,
Частӧ петавлӧ нин лым.
Он и тӧдлы, локтас тӧв,
Быттьӧ-й гожӧмыс эз вӧв.


Сетӧм кывтэчасъяссӧ комиӧд.


32 удж. Дасьтысь да гиж сочинение «Зарни паськӧмӧн пасьтасис вӧр».


Менӧ ёна чуксалӧны,
Менӧ ёна виччысьӧны,
А кор локта, ставӧн — гузь!
Пышйӧ меысь, быдӧн сюсь.


ДЗОРДЗАВ ЖӦ, КОМИ МУ, КОЛЯОЗ ДЗОРИДЗӦН

Юалана, юӧртана, горӧдана сёрникузяяс.

КОМИ МУ.


Помтӧм парма, гулыд ягъяс,
визув юяс, паськыд видз.
Гажа нӧрыс, зыбуч нюръяс,
еджыд кока винёв кыдз.
Гӧгрӧс тыяс, зэра аръяс,
озыр вӧр-ва, тэрыб кӧр.
Чизыр тӧвъяс, тшӧкыд расъяс,
чукльӧсь ордым, пемыд вӧр.
Тэ кӧ шуда да нюмбана,
меным сэсся нем оз ков.
Коми муӧй, сьӧлӧмшӧрӧй,
менам куслытӧм любов.

33 удж. Лыддьы колана ногӧн А. Мишариналысь «Коми му» кывбур. Велӧд наизусть.


1. Мый йылысь тайӧ кывбурыс?
2. Кутшӧм серпасъяс позьӧ лӧсьӧдны А. Мишариналӧн кывбур серти?
3. Сетӧм схема серти лӧсьӧд кывтэчасъяс.


4. Корсь паныд вежӧртаса кывъяс.

34 удж. Лыддьы А. Мишариналӧн «Коми му» кывбурысь юӧртана сёрникузяяс.


35 удж. Лыддьы да гиж. Сёрникузяяс помӧ пукты чут либӧ юалан пас.


— Катшыс, кодӧс увтан?
— Кӧинъясӧс повзьӧдла.
— Катшыс, мый нӧ бӧжтӧ лэдзин?
— Кӧинъясысь пола.

36 удж. Лыддьы. Гиж да сёрникузяяс помӧ пукты горӧдан пас.


Мед дзирдалас шонді!
Мед югъялас луныс!
Мед дзоридзӧн тырас!
Да нюмъялас му!

37 удж. Лыддьы колана ногӧн да вуджӧд роч кыв вылӧ.


Лӧсьыдӧсь тундраса войяс! Шондіыс тані некор оз саявлы. Сынӧдыс лунся дорысь ыркыд. Тундра шӧрын тыдалӧны мича мылькъяс. Мылькъяс костын куйлӧны ыджыд нюръяс. На весьтті кытшлалӧны дзодзӧг чукӧръяс. Бадьяс костын герчкӧны гордаяс.
И ывлалӧн мичлуныс, и лэбачьяслӧн сьылӧмыс — ставыс чуксалӧ овны.


1. Висьтав, мый тэ тӧдмалін тундра йылысь.
2. Кутшӧм быдмӧгъяс эмӧсь тундраын?
3. Кутшӧм лэбачьяс олӧны сэні?
4. Кутшӧм пемӧсъяс олӧны тундраын?

38 удж. Лыддьы кывбурсӧ сьӧлӧмсяньыд.


Дзордзав жӧ, Коми му, коляоз дзоридзӧн,
Сьӧлаоз синъясӧн, гӧрд лежнӧг цветъясӧн!
Быдмы жӧ, парма шӧр коз,
Кисьмы жӧ, керӧс дор оз!


1. Корсь юӧртана да горӧдана сёрникузяяс.
2. Кутшӧм быдмӧгъяс мичмӧдӧны Коми му?

39 удж. Лыддьы шусьӧгъяссӧ да корсь роч пӧвсӧ.


1. Ас муыд — рӧднӧй мам.
2. Ас муыд — мам, а йӧз муыд — тьӧтка.
3. Чужан позйыд быдӧнлы дона.


чужан му

паськыд му


40 удж. Лыддьы да висьтав, кыдзи тэ гӧгӧрвоан тайӧ кывъяссӧ.


Чужан му — сійӧ мамыдлӧн сой,
Чужан му — сійӧ бабыдлӧн мойд,
Чужан му — сійӧ туруна видз.

41 удж. Вуджӧд роч кыв вылӧ.


Коми му

чужан му

ас му


42 удж. Корсь пӧвсӧ, артмӧд быдмӧг нимъяс.


43 удж. Лыддьы кывбурсӧ да гӧлӧснад петкӧдлы интонациясӧ.


ЧУЖАН МУ.


Мыйла миянлы зэв дона
вӧр и эзысь ю?
Быдӧн радейтӧ зэв ёна
ассьыс чужан му.
Зарни шонді сійӧс шонтӧ,
мыськӧ югыд зэр.
Медым дзоридзавны пондас
миян войвыв эрд.
Тайӧ му вылас зэв шуда
лоас ныв и пи.
Сійӧс, донаӧс, пыр кужас
видзны миян ки.

Ме локта карысь сиктӧ

Муртса чужин — Рӧдина нин эм,
Батьлӧн му и сикт, и ю, и расъяс.
Тані сэсся коллявны тэд нэм,
Тані олӧм ӧтдортас ли пасъяс.


1. Лыддьы кывбурсӧ мичаа, сьӧлӧмсяньыд.
2. Сет кывбурыслы ним.

44 удж. Лыддьы. Вуджӧд роч кыв вылӧ.


КОМИ СИКТ.


Тайӧ сиктыслӧн нимыс Емдін. Рочӧн шуӧны Усть-Вымӧн. Сулалӧ сійӧ Емвалӧн Эжваӧ усянінын. Сиктыслы тырис нин 600 во. Но сійӧ пыр том да мича. Сикт шӧрын выль школа. Сиктӧ воис биару.


1. Кутшӧм коми сиктъяс тэ тӧдан?
2. Лӧсьӧд висьт тӧдса сикт йылысь.

45 удж. Уна коми сиктлӧн эм коми и роч ним. Корсь пӧвсӧ.


Корсь да инды мусерпас (карта) вылысь тайӧ сиктъяссӧ.


— Маша, тэныд письмӧ воис Кулӧмдінысь. Коді нӧ гижӧ?
— Тайӧ менам пӧдруга Катя. Ми тӧдмасим сыкӧд Шойнатыын. А меным унаӧн гижӧны. Пажга сиктысь, Кӧрткерӧсысь. Ме радейта письмӧасьны.

46 удж. Кут тӧд вылад.


Коми муын эм Керӧс нима некымын сикт. Керӧс — сійӧ вылыс кос места.


Артмӧд керӧс кывйӧн коми сикт нимъяс.

47 удж. Содтав лӧсялана сикт, грезд, кар нимъяс.


1. Менам мамӧй (кытысь?).
2. Менам батьӧй (кытысь?).
3. Менам ыджыд мам чужліс (кӧні?).
4. Менам ыджыд бать чужліс (кӧні?).
5. Гожӧмнас ме ветлі (кытчӧ?) (код ордӧ?).
6. Шойччан лунӧ ми мунам картупель керны (кытчӧ?).

— А меным, Петя, письмӧ воис пӧдругасянь!
— Мый нӧ сійӧ гижӧ?
— Юасьӧ, кутшӧм миян сиктным.
— А мый тэ гижан?
— Ме кӧсъя гижны, мый миян сикт сулалӧ джуджыд кыр вылын, кыр улас визувтӧ ю. Сиктын куим паськыд улича, уна ыджыд керка, гӧгӧр пуяс да дзоридзьяс, а йӧзыс шаньӧсь да рамӧсь. Мед волас гӧститны.

48 удж. Лыддьӧй рольяс серти.


Ме локта карысь сиктӧ,
А мамӧй меным воча:
— Но, вунӧдінныд дзик тай,
Ӧд волад сэтшӧм шоча ...


Мам карӧ воас сиктысь,
А ме нин сылы воча:
— Но, вунӧдінныд дзик тай,
Ӧд воланныд зэв шоча ...


И шоныд кывъяс вӧзъя,
Но мамӧй шуас мен:
— Тан, карад, век жӧ йӧзын,
А сиктыд сикт и эм ... .


49 удж. Лыддьы да вуджӧд роч кыв вылӧ.


Войбыд Сеня бергаліс. Сылы эз узьсьы. Кӧсйис унмовсьны, но синмыс эз куньсьы. Трубаын шутьляліс тӧв. Друг ӧшинь пыр визьнитіс би югӧр. Тайӧ батьыс локтӧ машинаӧн. Сенялӧн батьыс уджалӧ сиктса больничаын. Сійӧс войнас корлісны висьысь дорӧ.


Тӧдчӧдӧм кывъяссьыс инды орчча небыд согласнӧйяссӧ. Кыдзи найӧ кылӧны, небыда али чорыда?

50 удж. Гиж да визьнит орчча небыд согласнӧйяссӧ.


1. Вӧрын кылӧ лэбачьяслӧн дзользьӧм.
2. Кагалӧн куньсьӧ синмыс.


Лыддьы да тӧдмав, кытчӧ ми веськалам мӧд урок вылын.


ПЕМЫД ВОЙӦ.


Пемыд войӧ
Енэж шӧрысь
Уси юӧ
Зарни тӧлысь.
Пыж моз сійӧ
Кывтны кутіс
Миян паськыд
Эжва юті.
Медым абу
Вывті ыджыд
Чарла джын кодь
Тайӧ пыжыс, —
Пуксям, лэптам
Бордъя парус,
Кывтам
Миян гажа карӧдз.

Миян каръяс

52 удж. Лыддьы кывбурсӧ мичаа, сьӧлӧмсяньыд.


ВОЙСЯ ВОКЗАЛ.


Сыктывкар — менам мича мойд.
Бара ывлаыс сэтшӧм ясыд.
Тӧрыт шуи ме тэд: «Бур вой».
Талун вашкӧда тэд: «Бур асыв».


Кодыр шыясӧн ловзяс лун,
Меным «аддзысьлытӧдз» тэ шуан.
Тайӧ асылыс мед оз вун,
Сійӧс туйӧ ме аскӧд нуа.


Енэж ме весьтын — помтӧм лӧз,
Енэж шудаӧн сиӧ лоны.
Аттьӧ тіянлы, карса йӧз, —
Меным ті вӧсна карыс дона.


1. Коді гижис тайӧ кывбурсӧ?
2. Мый висьталіс поэт Сыктывкар йылысь?
3. Мый висьталіс кывбурын В.Тимин ывла йылысь, енэж йылысь, йӧз йылысь?
4. Кутшӧм вежавидзана кывъяс эмӧсь кывбурын?
5. Кыдзи важӧн шулӧмаӧсь тайӧ карсӧ?


Корсь кывбурысь матын вежӧртаса кывъяс: шуи.


Корсь кывбурысь паныд вежӧртаса кывъяс: тӧрыт.

— Батьӧ, ме лыдди книгаысь, мый Сыктывкарыд важӧн шусьылӧма Усть-Сысольскӧн, бӧрыннас нин сетӧмаӧсь мӧд ним — Сыктывкар.
— Тэ, сёшайтӧй, унатор нин тӧдан. Гожӧмыс воас да Сыктывкарӧ ветлам, пыралам музейясӧ. Кор ме ачым вӧлі ичӧтӧн, миянӧс нулісны экскурсияӧн карӧ. А сэксянь карыд ёна нин вежсис, лоис ыджыдӧн да мичаӧн. Ӧні миян Сыктывкар — нималана кар.
А мый тэ нӧшта тӧдан сы йылысь?


53 удж. Лыддьы да кут тӧд вылад.


СЫКТЫВКАР.


Талунъя Сыктывкар — вель ыджыд и том кар. Уличаяс сэні мичаӧсь да сӧстӧмӧсь. Керкаясыс джуджыдӧсь и ляпкыдӧсь, выльӧсь и важӧсь. Кар шӧрыс ачыс неыджыд, но мича да пельк. Сыктывкарын эмӧсь торъя юкӧнъяс: Эжва, Чит, Кӧджпом, Дырнӧс, Давпон, Кырув, Изкар, Тентюков, Вылыс да Улыс Чов, и, дерт жӧ, Париж. Парижын уличаясыс важӧсь, пу керкаясыс ӧти судтаӧсь. Тайӧ кар юкӧныс аслыспӧлӧс. Кольӧм нэмын пӧ сэні олӧмаӧсь пленӧ сюрӧм французъяс. Найӧ пӧ и сетлӧмаӧсь кар юкӧнлы аслыспӧлӧс ним — Париж.
Эжваын эм ыджыд вӧр комбинат. Сэні вӧчӧны уна бур кабала, ён картон. Но сынӧдыс Эжваын абу сӧстӧм, няйт. Сыктывкарын уджалӧ куим театр, эмӧсь художествоа галерея, университет, пединститут.


1. Висьтав, мый тэ тӧдмалін Сыктывкар йылысь?
2. Вӧлін-ӧ тэ Сыктывкарын?
3. Кутшӧмӧсь Сыктывкарын уличаясыс, керкаясыс?
4. Кутшӧм местаяс эмӧсь Сыктывкарын?
5. Мый вӧчӧны Эжваын?
6. Содты, мый тэ нӧшта тӧдан Сыктывкар йылысь?

54 удж. Содты сёрникузяӧ колана кывъяс да гиж.


Сыктывкар — Коми мулӧн юркар.


Корсь «Сыктывкар» висьтысь паныд вежӧртаса кывъяс.


Тӧдмав, кутшӧм кывъясысь артмӧма Сыктывкар кыв.

55 удж. Корсь «Войся вокзал» кывбурысь да «Сыктывкар» висьтысь чорыд да небыд парнӧй согласнӧйяса кывъяс.


56 удж. Комиӧд сетӧм кывъяссӧ да визьнит непарнӧй согласнӧйяссӧ.

Кар, сикт, ю нимъясын ыджыд шыпас.


Кар, сикт, ю нимъяс гижсьӧны ыджыд шыпассянь.

57 удж. Гиж анбур (алфавит) серти.


Каръяс: Микунь, Емва, Ухта, Сыктывкар, Вуктыл, Инта, Сосногорск, Усинск, Воркута, Печора.
Юяс: Печора, Эжва, Мезень, Сыктыв, Луза, Уса, Вашка, Висер.

58 удж. Кутшӧм сикт нимъяс татчӧ дзебсьӧмаӧсь?

59 удж. Лыддьы да кут тӧд вылад.


Ӧні республикаын эм дас кар: Сыктывкар, Воркута, Вуктыл, Емва, Инта, Микунь, Печора, Сосногорск, Усинск да Ухта. Медыджыд каръяс — Сыктывкар, Воркута да Ухта. Республикалӧн войвывса каръясын олӧны и уджалӧны из шом перйысьяс (Воркутаын да Интаын), биару перйысьяс да мусир перйысьяс (Ухтаын, Усинскын, Вуктылын). Эжваын олӧны бумага вӧчысьяс, Микуньын — кӧрт туй вылын уджалысьяс. Войвывса каръясын олысьяслӧн олӧмыс да уджыс абу кокньыд кӧдзыд поводдя вӧсна, кузь тӧв понда.


1. Кутшӧм каръяс эмӧсь Коми муын?
2. Кыдзи шусьӧ Коми Республикалӧн юркарыс?
3. Кутшӧм карын олӧны из шом перйысьяс?
4. Кутшӧм карын олӧны мусир перйысьяс?
5. Кодъяс олӧны Эжваын?
6. Кодъяс олӧны Микуньын?
7. Кутшӧм Коми республикаса каръясын тэ вӧлін?
8. Инды мусерпас вылысь став карсӧ.

60 удж. Корсь пӧвсӧ да кут тӧд вылад.


— Маша, Коми республикаса кутшӧм каръяс тэ тӧдан?
— Ме тӧда Ухта.
— А кӧні тэ олан?
— Ме ола ... .
— Тэ радейтан ассьыд картӧ?
— Да, ме радейта.
— Кӧні олӧ тэнад пӧльыд?
— Сійӧ олӧ сиктын.
— А менам пӧчӧй олӧ Сыктывкарын, а ыджыд батьӧй — Печораын.
— Тэ ветлан сэтчӧ?
— Тӧвся каникул дырйи.

61 удж. Лыддьы да тӧдмав, кымын сёрникузя тайӧ висьтас. Колана местаӧ пукты чут. Корсь кар, сикт, ю нимъяс.


Ме ола Сыктывкарын Савин нима улича вылын. Миян керкасянь зэв матын визувтӧ Сыктыв ю. Миян школа сулалӧ Куратов нима улича вылын. Гожӧмнас ме ветлывла Кослан сиктӧ ыджыд мам дорӧ.


Висьтав, кутшӧм улича вылын тэ олан?

— А Эжва кындзи, кутшӧм юяс эмӧсь Комиын, он тӧд?
— Мыйла ог тӧд? Тӧда. Посни юыд зэв уна. Тӧда и гырысь юяс: Печора, Сыктыв, Илыч. Сэсся ог тӧд. Велӧдчам да кутам тӧдны. Сідз ӧд, Маша?
— Сідзи, Петыр. А ме чайті, мый миян Эжва медся ыджыд ю.


Зэв важӧн комияс, финнъяс, эстъяс, вепсъяс, саамъяс да удмуртъяс овлӧмаӧсь ӧтлаын. Найӧ петісны ӧти вужйысь. Сёрниын налӧн эм уна ӧткодь кыв. Босьтам кӧ кар кыв, то сійӧс ми аддзам и мукӧд ӧти рӧдвужъя сёрниысь. Ижевск кар асьныс удмуртъяс шуӧны Ижкарӧн.

62 удж. Артмӧд кар кыв отсӧгӧн кар нимъяс. Тӧдмав, кутшӧм войтыр сэні олӧ.

КӦН ОЛАМ МИ ...


Кӧн олам ми, сэн сулаліс
Зэв важӧн пемыд вӧр.
Сэн котраліс, сэн гуляйтіс
Кузь сюра еджыд кӧр.


Сэн ош да кӧин шӧйтісны,
Ур чеччавны эз мудз;
Сэн лыдтӧм вӧлі пӧткаыс,
Эз бырлы кӧч да руч.


Сьӧд вӧръяс кузя ветлӧдліс
Зверь кыйысь коми морт.
Эз повлы ошкысь, кӧинысь...
Сэн вӧлі сылӧн горт.


Дзор козъяс улын лажыньтчис
Кыдз керйысь вӧчӧм чом.
Эз пӧдлась сылӧн ӧдзӧсыс,
Кыдз пӧрысь пӧчлӧн вом.

Кысянь? мыйсянь? мыйлань? мыйӧдз? Кыті? юалӧмъяс вылӧ вочавидзысь кывъяс.


1. Выльгортсянь Сыктывкарӧ ветлӧ 101 номера автобус.
2. Воча воксянь меным воис письмӧ.
3. Вежалунӧ асывсянь менам мамӧй пусьӧ-пӧжасьӧ, а ме отсася.

63 удж. Содты лӧсялана кывъяс.


1. Поезд мӧдӧдчӧ вокзалсянь.
2. Юяс заводитчӧны шорсянь.
3. Рӧдина заводитчӧ чужан мусянь.
4. Меным воис козин пӧльсянь.


64 удж. Лыддьы да вуджӧд роч кыв вылӧ.


ЮГЫД ВОЙ, КӦДЗЫД ВОЙ.


Тӧлысь-кодзув ӧтарсянь —
вылісянь.
Еджговлӧз лым мӧдарсянь —
улісянь.
Кӧдзыд ру кыпӧдчӧ юкмӧссянь.
Лэчыд тӧв орӧдӧ войвывсянь.

Корсь паныд вежӧртаса кывъяс.


Ӧти сиктын —
Кӧн, ог ликты —
Лоис тешкодь-тешкодьтор.
Потшӧс вывсянь
Уси пывсян,
Нора бӧрддзис кыдз пу зор.


Код йылысь висьтавсьӧ кывбурын?


Лапсянь лаптӧ чивк да чивк,
Пусянь пуӧ тривк да тривк.


Часлы, кута тайӧс!
Аттӧ, тэрыб кок!
Кута, гортӧ вая,
Лоан меным вок.


Лапсянь лаптӧ чивк да чивк,
Пусянь пуӧ тривк да тривк.

1. Дзодзӧгъяс да турияс арнас лэбӧны лунвывлань.
2. Бать-мамкӧд челядь мӧдӧдчисны вотчыны Сьӧдкыркӧтшлань.
3. Чань котӧртӧ вӧвлань.

65 удж. Содты лӧсялана кывъяс.


1. Зонпосни восьлалӧны юлань.
2. Теплоход «Заря» матыстчӧ грездлань.
3. Нывкаяс мӧдӧдчӧны гортлань.
4. Пон котӧртӧ каньлань.

Тӧдан-ӧ тэ му шар юкӧнъяс? Велӧд матка (компас) серти.

67 удж. Лыддьы. Тӧдчӧдӧм кывъяссӧ вуджӧд роч кыв вылӧ.


Чукыль-мукыль, джуджыд вӧра пармаяс пӧвстӧд, еджыд ялаа мича ягъяс пыр, уна пӧлӧс расъяс вомӧн, веж туруна видзьяс дорӧд, посньыдик коми сиктъяс пӧлӧн войвывсянь лунланьӧ шлывгӧ-визувтӧ Висер ю. Тэрыба шульӧдӧ Висер, быттьӧ тэрмасьӧ ӧдйӧджык мамыслы — паськыд Эжвалы — веськыд киняулас пырны. Шойнатысянь квайт километр сайын Висерӧс шымыртӧ Эжва, нуӧ сьӧрсьыс водзӧ да водзӧ — рытывлань, рытыв-войлань, войлань, кытчӧдз ачыс оз вош кӧдзыд Вой саридзӧ.

1. Миян сиктсянь карӧдз 75 километр. 2. Печораӧдз ветлӧ поезд, а Вуктылӧ лэбалӧ самолёт. 3. «Сёян-юан» лавка уджалӧ 10 час асывсянь 9 час рытӧдз. 4. Чань быдтыны вӧлӧдз.

68 удж. Вочавидз юалӧмъяс вылӧ.


1. Кымын километр тэнад сиктсянь либӧ карсянь орчча сиктӧдз? 2. Кымын часӧдз тэ велӧдчан? 3. Кымын часӧдз тэ вӧчан гортса удж? 4. Кымын чассянь кымын часӧдз уджалӧны бать-мамыд?

69 удж. Комиӧд сёрникузяяссӧ.


Тӧдмав, мый тайӧ?


Зэрӧм бӧрын енэжтасӧдз
Ӧшйӧ джынъя мича асык.
Сизим рӧма ыджыд кӧшӧн
Васӧ юӧ ... .


1. Ош тапикасьӧ вӧрті.
2. Бать малыштіс писӧ юрӧдыс.

70 удж. Серпас серти вочавидз юалӧмъяс вылӧ.


1. Кыті лэбӧ самолёт?
2. Кыті мунӧ детинка?
3. Кыті вуджӧ юсӧ нывка?
4. Кыті восьлалӧ вӧралысь?
5. Кыті тӧвзьӧны-мунӧны кымӧръяс?

71 удж. Лыддьы да вуджӧд роч кыв вылӧ.


Кокӧй, кокӧй, котрав
Чӧдъя-пувъя ягті,
Озъя тыла вӧрті,
Мырпома нюрті.

72 удж. Содтав лӧсялана кывъяс.


Котравны ме чужи, войтыр,
Вӧльнӧй светӧ.
(Кыті?) ... ветлӧдлыны,
(Кыті?) ... .


Сӧстӧм, югыд ваа (кыті?)
Пыжӧн кывтны.
Лэбачьяслысь гажа дзользьӧм
Медым кывны.


Висьтав, коді тайӧ. Вӧч серпас.


Ветлӧ-тапикасьӧ вӧрӧд.
Сійӧс быдӧн оз на вӧрӧд.

Коми мулӧн озырлун.

73 удж. Лыддьы мичаа.


Коми вӧр озыр быдсяма зверь-пӧткаӧн. Тані эмӧсь и йӧра, и кӧр, и ош, и вӧркань, и вурд, и мой, и низь, и тулан, и сан, и руч, и анча, и ур, и сьӧдбӧж, и кӧч. Да верман ӧмӧй ставсӧ лыддьӧдлыны!
А пӧткаыс мында! Чукчи и дозмӧр, сьӧла и тар, а байдӧгыс Печора увланьын, кыдзи шуласны, ном мында!
Коді арталіс Печора ю пӧлӧн быдмысь вӧрсӧ? А мупытшса озырлунсӧ? Тані эм из шом и мусир, кӧрт и свинеч, зарни и эзысь! Со кутшӧм озыр миян Коми муным!


1. Кодъяс олӧны пармаын?
2. Кутшӧм пӧтка олӧ коми вӧръясын?
3. Мупытшса кутшӧм озырлун эм Коми муын?

Комиӧд да тӧдмав.


Кроссвордын артмӧм кывсӧ вуджӧд роч кыв вылӧ.


— Талун урок вылын велӧдысь висьталіс миянлы, мый Коми муын озырлуныс зэв уна.
— Мыйсяма нӧ озырлун?
— Тайӧ — мусир, биару, из шом. Ставсӧ перйӧны му пытшкысь.
— А ме тӧда, мый вӧр-ва сідзжӧ миян озырлун. Сійӧс колӧ видзны-дӧзьӧритны ставнымлы.


74 удж. Форзац вылысь корсь кывбӧръяс да велӧд.

75 удж. Содтав да гиж колана кывбӧръяс.


1. Му пытшкын эм из шом, мусир, эзысь, зарни.
2. Ю дорын быдмӧны льӧм пуяс.
3. Коз пу улын пукалӧ кӧч.
4. Кӧрт туй кузя мунӧ из шом тыра поезд.
5. Мир туй кузя котӧртӧны зонпосни.
6. Улича пӧлӧн сулалӧ уна судта выль керка.
7. Коми кыв урок вылын ми тӧдмалім войвывса каръяс йылысь.


МИРЫН МЕДВОДЗ.


Ми ставӧн бура тӧдам нефтьлысь, комиӧн кӧ, мусирлысь коланлунсӧ. Мусирысь вӧчӧны карасин, бензин, мазут да мукӧд пӧлӧс ломтас. Натӧг эськӧ эз ветлыны машинаяс, эз жургыны муяс вылын тракторъяс, а сынӧдын эз лэбавны самолётъяс.
А тӧданныд-ӧ ті, кӧні мирын медводз кутісны мусирысь вӧчны карасин? Миян Коми Республикаын, ӧнія Ухта кар дорын. Вӧлі тайӧ 1745-ӧд воын. Вонас 4000 пуд гӧгӧр карасин видзлісны асланым государствоын. Зэв уна нулісны и граница сайӧ. Мукӧд странаын сӧмын сё во мысти тӧдмалісны, кыдзи мусирысь вӧчны карасин. А миян государствоын тайӧс вӧчлісны нин 18-ӧд нэм шӧрын Ухта ю дорын.


1. Висьтысь корсь кывбӧра кывъяс.
2. Лӧсьӧд висьт дорӧ 3-4 юалана сёрникузя.

76 удж. Лыддьы да висьтав, мый йылысь гижӧма кывбурас.


ПАРМА ЫДЖЫД.


Парма ыджыд. Парма паськыд.
Тайӧс тӧданныд ті асьныд,
Парма джуджыд, парма кузь,
Эг ме ӧти вой сэн узь.
Коми парма, вӧр-ва му,
Пожӧм Кольӧс водзӧ ну.
Мунӧ-чеччӧ Пожӧм Кольӧ,
Гажа сьылан бӧрсьыс кольӧ:
— Ол-ля-лёль да ол-ля-лёль,
Пожӧм Коль ме, Пожӧм Коль!
Вӧрыс вӧвлі тані уна,
Ӧні кушинӧд ме муна,
Гӧгӧр мыр, да мыр, да мыр,
Некытчӧ и дзебны ныр.
Кӧн тэ, дозмӧр, кӧн тэ, тар?
Гӧльмӧ вӧралысьлӧн ар.
Эстчӧ раскас синмӧс чӧвтла, —
Абу чӧд, ни абу чӧдлач,
Чинӧ тулан, бырӧ ур, —
Пожӧм Кольлы тайӧ бур!
Косьмӧм ёль вомӧн ме чечча,
Ворсны лыа вылӧ лэчча,
Кела-вуджа ватӧм нюр, —
Бурджык олӧмыд оз сюр!


1. Кутшӧм кывъясӧн Ю. Васютов петкӧдлӧ коми пармалысь мичлунсӧ?
2. Кутшӧм вӧлі пармаыс водзті и кутшӧмӧн лоис ӧні?
3. Кутшӧм кывъясӧн автор петкӧдлӧ, мый парма лунысь-лун гӧльмӧ?
4. Мыйла Пожӧм Кольлы тайӧ кажитчӧ бурӧн? А тіянлы?
5. Кӧні ворсӧ Пожӧм Коль?
6. Верманныд-ӧ ті радлыны Пожӧм Колькӧд ӧтлаын?
7. Серпасав, кутшӧмӧн тэ кӧсъян аддзыны коми парманымӧс.
8. Кутшӧм кыв оз лӧсяв: яг, парма, вӧралысь, рас, вӧр. Мыйла?


Тӧдмав нӧдкывсӧ. Корсь кывбӧра кыв. Воча кывсӧ аддзан 77-ӧд лист бок вылысь.


Жӧлӧб дорын тэсь тасьті.

78 удж. Лыддьы мичаа. Велӧд наизусть.


Коми муӧй менам дженьыд гожӧмъяса,
Но и сійӧ менам сӧстӧм пожӧмъяса.
Коми муӧй менам веж морозъяса,
Но и сійӧ менам мича козъяса.
Коми муӧй менам зэра аръяса,
Но и сійӧ менам байдӧг-таръяса,
Коми муӧй менам зыбуч нюръяса,
Но и сійӧ менам сьӧла-уръяса.
Коми муӧй менам кӧдзыд вой тӧла,
Шуда да быд уджысь повтӧм войтыра.


1. Кажитчис-ӧ тэныд кывбурыс? Мыйла?
2. Корсь да лыддьы кывбурысь сьӧлӧм вылӧ воӧм местаяс.
3. Кутшӧм кывъясӧн автор висьталӧ вӧр-ва йылысь, йӧз йылысь?

Корсь да висьтав паныд вежӧртаса кывъяс.


Тӧдан-ӧ тэ ассьыд Чужан мутӧ?


1. Кыдзи шусьӧ Коми Республикалӧн юркарыс?
2. Кутшӧм зверь-пӧтка олӧ миян вӧръясын?
3. Кутшӧм пуяс сэні быдмӧны?
4. Кутшӧм вотӧс да тшак быдмӧ пармаын?
5. Кутшӧм черияс эмӧсь миян тыясын да юясын?
6. Кутшӧм юяс визувтӧны Коми муын?
7. Мупытшса кутшӧм озырлун эм Коми Республикаын?
8. Кутшӧм каръяс да сиктъяс эмӧсь миян Чужан муын?
9. Мыйӧн нималӧ миян Коми Республиканым?
10. Кодъяс олӧны Коми Республикаын?

КОМИ ЙӦЗЛӦН ВАЖ ОЛӦМЫСЬ.

79 удж. Лыддьы легендаяссӧ. Кут тӧд вылад.


ШОНДІ ДА ТӦЛЫСЬ.


Омӧль шуӧ: «Ен луннас олӧ, сылы быдтор тыдалӧ. Ме нинӧм ог аддзы войын. Вӧча ме тӧлысь». И вӧчас эзысь Тӧлысь, качӧдас енэжӧ. Тӧлысьыс кӧдзыд лоӧ. Кор мыччысьлӧ сійӧ, пыр пужъявлӧ. Нянь и турун кынмӧны. Йӧз да пемӧс кулавны кутісны. Шыӧдчисны ставӧн Ен дорӧ: «Дорйы Омӧльысь!»
Ен вӧчас Шонді. Бӧр ловзяс ставыс. Му вылын шоныд лоӧ.


ТӦЛЫСЬВЫВСА НЫВ.


Ичиньводз ныв овлӧма. Ичиньыс оз, вӧлӧмкӧ, радейт сійӧс, нӧйтӧ. Быд вой шор дорӧ вала ыстӧ. Ныв бӧрдӧ, но быть мун.
Ӧтчыд лэччас сійӧ шор дорӧ. Тӧлысь сылы нюмъялӧ. Ныв норасяс сылы: «Татшӧм олӧмысь Тӧлысь вылын олӧм бурджык». Тӧлысь и босьтас сійӧс ас дорас. (Видзӧдлӧй, челядь, он кӧ эскӧй, ӧні на Тӧлысь вылын карнана, ведра гозъя ныв сулалӧ.)
Ен сэки шуас Омӧльлы: «Тэнад кӧ Тӧлысьыд менсьым йӧзӧс босьталӧ, ме Тӧлысьтӧ аслым босьта».
Ӧні Тӧлысь войся пемыд разӧдӧ.

Тӧдмав нӧдкывъяссӧ.


Первой чарла,
Сэсся сӧчӧн,
Сӧчӧн бӧрас
Чарла вӧчас.
Ыджыд, югыд,
Шоныд сійӧ.
Ылын да,
Он босьт на киад.

80 удж. Артмӧд кывъяс словарь отсӧгӧн.


СТЕПАН ЛОКТӦ КОМИ МУӦ.


1.
Олісны-вылісны коми войтыр парма шӧрын, ю дорын. Вӧрын кыйсисны. Ас олӧмӧн олісны.
Коркӧ-некоркӧ юӧр кывсяс, гашкӧ, ветлысь-мунысь висьталіс, а гашкӧ, тури борд йылас вайис, Пырассянь пӧ (Котлассянь) уна пыжа катӧны, роч йӧз локтӧны. Войтыртӧ быдӧн шемӧс босьтас: мый могӧн нӧ локтӧны, бурӧн али лёкӧн. Кыйсьысьяс берегсянь кыйӧдчӧны. Медводдза пыжас морт сулалӧ, гӧрд шӧвк платтьӧа, кузь сьӧд юрсиа, тошка, морӧсас ыджыд перна ӧшалӧ.
А тайӧ Степан Храп локтӧ, бӧрыннас сійӧс Пермскӧйӧн нимтісны, роч князьлысь юасьӧм-висьтасьӧм бӧрын коми йӧзӧс кӧсйӧ пыртны ас вераас.
Воисны пыжаяс Емдін весьтӧ, берегӧ сутшкысисны, петісны Степан да том молодечьяс му вылӧ, кайисны кыркӧтшӧ. Видзӧдлісны гӧгӧрбок. Ыджыдсьыс-ыджыд кыдз пу быдмӧ, пашкырсьыс-пашкыр. А эмбурыс пу вылас — помтӧм-дортӧм да донасьыс-дона, мыйыс сӧмын абу: низь ку и тулан ку, мичмӧдӧм дӧра и серӧдӧм ки чышкӧд. Дивуйтчӧны том молодечьяс, гӧгӧрбок видзӧдалӧны. Кутчысисны ки на ки, гартовтчисны пу гӧгӧр — оз судзсьыны.


2.
Гӧгӧрвоис Степан — абу прӧстӧй пу тайӧ, комияслӧн вежа пу. Воис юрас сылы, мый колӧ тайӧ юрбитанінсӧ пусь-пасьвӧчны. Босьтіс кузь пуа чер да мӧдіс кыдз путӧ керавны. Кераліс-кераліс, пӧсьыс шорӧн киссьӧ, вын-эбӧсыс сылӧ-бырӧ. Мудзис Степан, тырмылас пӧ, аски бара лун. Водіс, узис, асывнас чеччис, видзӧдӧ да шензьӧ: пуыд бурдӧма, бӧр важыс кодь.
Бара кутчысис Степан черӧ, кераліс да кераліс асывводзсянь да сёр рытӧдз, вын-эбӧс быртӧдзыс.
Этшаник и коли, да эновтчыны лои. Узис Степан, асывводз чеччис, видзӧдӧ: пуыд бара бурдӧма, важсьыс на ён. Дӧзмис Степаныд, кытчӧдз пӧ оз пӧр, ог дугды кералӧмысь. Кераліс да кераліс, кераліс да кераліс, рытъя шонді нин синсӧ кунис, рытъя кыа нин кусі, вой пуксис, век керасьӧ Степан. Ӧвтыштіс медбӧръяысь Степан, керыштіс, пуыс чур-чермунлі, ратшмуні да пӧри. А сэтшӧм кузь вӧлӧма, мый йылыс Емва мӧдар берегӧдзыс судзӧма.
— Но, тайӧ кыдз пу местаас вичко лэптам, — шуӧ Степан.
— Энлы тэрмась, — кодкӧ шуӧ.
Бергӧдчис Степан, а сы водзын морт, пӧрыськодь нин, низь ку шапкаа, кокас кучик кӧм, лазъя.
— Тэ нӧ коді лоан? — юалӧ Степан, а коминад сійӧ кужӧ вӧлӧм сёрнитнытӧ.
— Ме — Пама, коми йӧзлӧн сьӧлӧмыс да вежӧрыс, — шуӧ морт. — А тэ нӧ эськӧ коді, локтӧм морт? Абу тай бурӧн воӧмыд, миянлысь вежа кыдз пу пӧрӧдӧмыд.
— Ме — Степан, — шыасис локтысь мортыд, — вайи тіянлы, комияслы, выль вера, Ен вера.
— Ми, комияс, ас вераӧн олам, — шуӧ Пама.
— А вай вермасям, — шуӧ Степан, — тэ кӧ верман — ас вераад кольччанныд, ме кӧ верма — менсьым босьтанныд.


3.
Паличӧн кыскасьны сёрнитчисны. Пуксисны воча-воча Степан да Пама, кокнас мыджсисны, киас сьӧлыштісны, паличӧ кутчысисны. Кыскӧ Степаныд. Пама оз сетчы. Кыскасисны-кыскасисны, выныштчис Степаныд да тӧкӧтьӧ Паматӧ юр вывтіыс эз шыбит.
Тӧв кыськӧ петіс, шувгӧ пармаыс.
— Но, ӧтикысьтӧ вермин, мӧд ног вермасям, — сетчыны лои Памалы.
Шуисны ты гӧгӧр кытшовтны, коді водзджык воас. Степан том да ён, ворсігмоз котӧртӧ, а Пама бӧрӧ кольӧма, ышкӧ-пошкӧ, лолыс тырӧма, мый нӧ, пӧрысь нин да. Бара Степаныд вермис.
А пармаыс шувгӧ, дзуртӧ, кашкӧ.
— Коймӧдысь вермасям, — чуйдӧ Степан. — Би вомӧн чеччыштам.
Пестісны том молодечьяс ыджыд бипур.
Ӧддзӧдчис Степаныд, би вомӧныд чеччыштіс. Пама эськӧ ӧддзӧдчис жӧ да, чеччыштіс да бипурад и веськаліс. Ньылыштіс сӧмын сійӧс биыд.
Ойӧстіс пармаыс, упнитіс муыс, коми йӧзлӧн вежӧрыс да сьӧлӧмыс сотчис.
А Степанлӧн том молодечьясыс коми войтырсӧ, кодъяс локтӧмаӧсь Степанлысь да Памалысь вермасьӧмсӧ видзӧдны, мӧдісны кутавны пуяс сайсьыс да зырны Емвалань, сэні сэсся юас и пыртӧмаӧсь ас вераас.
— Энӧ полӧй, — шыасяс сэсся Степаныд. — Ен нимсянь бласлӧвита тіянӧс овны да вывны няньӧн-солӧн, вужъясьны да рӧдмыны. Ен мед видзас тіянӧс биысь да ваысь.
Сідзи и овмӧдчисны йӧзыс. Коді сетчис Степанлы — кольччис, коді пышйысь — пышйис, коді вийсьысь — гуаліс асьсӧ.
Эз нин кутны йӧз тӧлысьлы да шонділы юрбитны, кыдзлы да пу енъяслы, а мӧдісны ветлыны вичкоӧ.


1.
1) Кытысь локтісны роч йӧз? Коді вайӧдіс найӧс?
2) Корсь да лыддьы висьтысь, кутшӧмӧн вӧлі Степан Храп.
3) Кутшӧм могӧн локтіс Степан?
4) Мый чуймӧдіс локтӧм йӧзӧс? Лыддьы висьтысь вежа пу йылысь.


2.
1) Кутшӧм мӧвп воис юрас Степанлы?
2) Висьтав, кыдзи Степан пӧрӧдіс кыдз пусӧ?
3) Мыйла Пама сувтіс Степанлы паныд?


3.
1) Кыдзи вермасисны Степан да Пама? Коді вермис?
2) Кутшӧм кывъясӧн Степан шыӧдчис коми йӧз дінӧ?
3) Кодлы кутісны эскыны да юрбитны коми войтыр?

Степан Пермский оліс 14-ӧд нэмын. Сійӧ вӧлі зэв сюсь, вежӧра да уна тӧдысь морт. Степан пыртіс коми йӧзӧс Исус Христос вераӧ. Сійӧ лӧсьӧдіс коми йӧзлы анбур, велӧдіс найӧс лыддьысьны да гижны.

СИБИРСА КОМИЯС.


Важӧн тайӧ вӧлі, 19-ӧд нэмын. Сибирь муӧ воисны коми йӧз, воисны семьяясӧн, гортса кӧлуйӧн. Вайӧдіс найӧс татчӧ сьӧкыд олӧмыс. Сэк миян Коми муын некымын во пужъявліс гожӧм шӧрын, кынтыліс нянь и мукӧд пӧлӧс кӧдзаяс.
Сибирын медводз комияс овмӧдчисны ӧнія Ивановка сиктӧ. Дерт, сэк некутшӧм сикт эз вӧв, сӧмын гӧгӧр сулаліс пожӧма яг. Матын олысь татараяслы кывсис, мый татчӧ кӧсйӧны овмӧдчыны йӧз муысь локтӧм войтыр. Ёна и дӧзмисны.
Тюменьса научнӧй библиотекаын эм книга, кодӧс лэдзӧмаӧсь 1911-ӧд воын. Сэтысь ми лыддям: «Вӧлӧгда губернияысь 1841-ӧд воын воӧм крестьяналы сетӧма бур муяссӧ 7950 десятина, омӧль муяссӧ 1358 десятина да 796 сажень». Коми йӧз вотӧдз тайӧ муяснас вӧдитчывлісны татараяс.
Сибирь муын чужисны Ичӧт да Ыджыд Тихвина, Александровка да Ивановка сиктъяс, кӧні и ӧнӧдз на олӧны коми йӧз. Тайӧ сиктъясас овмӧдчисны и рочьяс, и татараяс, овны кутісны ёрта-ёртсӧ пыдди пуктӧмӧн. Ӧтвылысь кыпӧдісны овмӧсъяс. И кӧть кутшӧм мӧд кывъя морт татчӧ эз овмӧдчыв, регыд мысти и сійӧ велавліс сёрнитны комиӧн.
Мыйта кад коли сійӧ кадсяньыс. Школаясын важӧн нин оз велӧдны коми кыв. Сиктын оз кывлыны коми радио, оз аддзывны телевизор пыр коми передачаяс. Оз воны коми газетъяс ни журналъяс. Абуӧсь коми книгаяс. Но йӧзыс сёрнитӧны сӧстӧм чужан кывйӧн. Сьылӧны коми сьыланкывъяс, бӧрдӧдчӧмъяс, пасьтасьӧны важся коми моз. И олӧны бура, озыра. Сӧмын тай век на гажтӧмтчӧны ас чужан мусьыс.

1. Мый вӧсна Сибирӧ мунісны коми йӧз?
2. Кутшӧм коми сиктъяс чужисны Сибирын?
3. Кыдзи олісны рочьяс, татараяс да комияс?
4. Лыддьы висьтысь, кыдзи коми йӧз видзӧны ассьыныс чужан кывсӧ.


1922-ӧд воӧдз Коми му пырис Вӧлӧгда губернияӧ. Коми йӧзӧс сідзжӧ шулісны и зырянаӧн.


— Мамӧ, вӧлӧмкӧ, коми йӧзыд олӧны оз сӧмын миян республикаын!
— А кытысь нӧ тэ, пиукӧй, кывлін та йылысь?
— Урок вылын висьталісны.
— Сідзкӧ, висьтав, мый тӧдан.
— Коми йӧзыд эмӧсь и Сибирын, Архангельскӧй да Мурманскӧй областьясын, уна коми эм и Москваын. И коми кывсӧ оз вунӧдны, кужӧны сёрнитны.
— И тэ, пиукӧй, ас чужан кывтӧ некор эн вунӧд, кӧть кытчӧ он мун.

81 удж. Лыддьы кывбурсӧ бать-мамыдкӧд либӧ ыджыдджык чой-вокыдкӧд.


КЫМЫН ЗЫРЯНОВСК ЭМ СИБИРЫН.


Сы мында Зыряновск эм Сибирын!
Налы подув пуктіс коми морт,
Тшыгйӧмыс кор топӧдіс да йирис,
Ковмис сылы кольны парма-горт.
Петіс асъя шондіыслы воча, —
Мышкас ноп, а коскас тошка чер.
Тувсов ош моз зілис сӧмын водзӧ,
Ныровмунліс, суліс кодыр зэр.
Пернапастӧг вӧрӧ-ваӧ пырис,
Косан думӧн сьӧлӧмсӧ эз нок ...
Сы мында Зыряновск эм Сибирын!
Ӧні таысь любӧ мен и шог.

Кык дз-а кывъяс.


Коми кывйын эмӧсь кык дз-а кывъяс. Кык дз пыдди гижсьӧ ддз. Гиж тадзи: аддзис, лӧддза, медводдза.
Кык дз-а кывъяс вуджӧдсьӧны тадзи: кыд-дза, лӧд-дза.

Гижав кык дз-а кывъяс.


Отсӧг вылӧ кывъяс.

82 удж. Сетӧм кывъяссьыс лӧсьӧд сёрникузяяс. Визьнит кык дз-а кывъяссӧ.


1. Музейысь ми аддзылім важся коми йӧзлысь кӧлуй.
2. Воддза гожӧмыс вӧлі ыркыд да зэра.
3. Лӧддза-номъя тӧлысьӧ заводитчӧ гожся каникул.
4. Сикт помын сулалӧ кыддза рас.

83 удж. Вуджӧд роч кыв вылӧ сетӧм кывъяссӧ.


ПЕТІМ ӦТИ ВУЖЙЫСЬ.


Зэв-зэв важӧн, уна нэмъяс сайын, овлісны Из (Урал гӧра) дорын финн-угор кывъя йӧз. Найӧ сёрнитісны ӧти кыв вылын, новлісны ӧткодь паськӧм, лӧсьӧдісны ӧткодь сёян-юан, налӧн вӧлі ӧти оласног да уджалан сям. А сэсся найӧ разалісны, коді войвылӧ, коді рытыввылӧ, коді асыввылӧ.
Ӧні мирын 16 финн-угор кывъя войтыр. Унджык финн-угор войтырыс ӧта-мӧдсӧ сёрниын оз гӧгӧрвоны. Но налӧн эм уна ӧткодь кыв. Шуам, комияслӧн лым, удмуртъяслӧн лымы, финнъяслӧн луми, марилӧн лум.


1. Серпас серти инды финн-угор кывъя войтырӧс.


2. Содтав кольӧм шыпасъяс, медым артмисны финн-угор войтырлӧн нимъяс.


Орчча кык ӧткодь небыд согласнӧя кывъяс.

Коми кывйын эмӧсь орчча кык ӧткодь небыд согласнӧя кывъяс, кыкнанныс шусьӧны небыда: аттьӧ, быттьӧ, мыссьӧ, лыддьӧ.
Татшӧм кывъяс вуджӧдсьӧны рочын моз жӧ: плат-тьӧ, дад-дьӧн, орч-ча.

Гиж тыртӧм клеткаясас орчча кык ӧткодь небыд согласнӧйяссӧ.

84 удж. Корсь орчча кык ӧткодь небыд согласнӧя кывъяс да гиж. Вуджӧд найӧс роч кыв вылӧ.


1. Килльӧ ур аслыс нур.
2. Зэр му вылӧ киссьӧ,
Муыс ваӧн мыссьӧ.
3. Мамӧ ньӧбис меным платтьӧ,
Пӧся шуи сылы «аттьӧ!»
4. Лэбзи чой горулӧ даддьӧн.
Тырӧма тай туйыс баддьӧн.
Сувтіс помвыв менам дадь.
Нюкыльтчӧма сӧмын бадь.


85 удж. Лыддьы да висьтав, мыйла авторыс тадзи нимтӧма висьтсӧ.


ЭН ПОВ.


Ме ветлӧдлі вӧрӧд да видзӧдалі пувъя местаяс. Матыстчи ӧти ыджыд пожӧм дорӧ. Пу саяс ур ноксьӧ: то ли пожӧм кольяссӧ килльӧ, то ли пув ӧктӧ, то ли тшак йирӧ. Мыйӧн вӧчи нӧшта воськов, урыд быттьӧ абу и вӧвлӧма: звирк чеччыштіс да ӧти здукӧн кайис пу вылӧ, пуксис ув вожйӧ, юрсӧ чургӧдіс да видзӧдӧ ме вылӧ, быттьӧ сералӧ да дэльӧдӧ менӧ: «Но, мый, дядьӧ, кутін менӧ?»
Ме лэпті син дорӧ бинокль да видзӧда сы вылӧ. Век жӧ, кутшӧм сюсь да пельк тэ, рыжӧй другӧй! А синъясыс?! Сьӧд молльӧн югъялӧны, быттьӧ сералӧны да нерӧны менӧ!
Эн пов, лок лэччы да вӧч ассьыд уджтӧ! Ме водзӧ муна...

1. Корсь да лыддьы сы йылысь, кыдзи ур лӧсьӧдчӧ тӧв кежлӧ.
2. Лыддьы, кутшӧм урыс.
3. Корсь да гиж висьтысь орчча кык ӧткодь небыд согласнӧя кывъяс.

86 удж. Лыддьы. Дасьтысь изложение кежлӧ.


ЗІЛЬ УР.


Вӧлі нин гожӧм пом. Ичӧтик ур лӧсьӧдчӧ кузь тӧв кежлӧ. Ассьыс сёянсӧ сійӧ чукӧртӧ горсйӧ. Ур кыскалӧ тшак, вотӧс, коль, кӧйдыс. Кӧдзыд тӧв кежлӧ сійӧ заптысис бура. Тӧвнас ур шогӧ оз усь.


1. Тӧдчӧдӧм кывъяслысь велӧд гижанногсӧ.
2. Кутшӧм кад воис? Мый вӧчӧ ур?
3. Мый заптіс ур тӧв кежлӧ?
4. Кыдзи ур коллялас тӧв?


ЕДЖЫД ЭШКЫНӦН ВЕВТТЬЫСИС МУ

СТАВЫС ЕДЖЫД.


Тӧлын ставыс еджыд,
Петӧ весиг вежыд —
еджыд байдӧг,
еджыд кӧч,
лымйӧн вевттьысьӧм
быд рӧч,
еджыд сьӧдбӧж,
весиг сюзь
сэтшӧм еджыд,
быттьӧ юсь.

Кыв состав.

87 удж. Лыддьы кывъяссӧ. Гиж да торйӧд налысь ӧткодь юкӧнсӧ.


88 удж. Аддзы «Комиа-роча словарысь» сетӧм кыввужъя кывъяс.


Лӧсьӧд тайӧ кывъяснас 2-3 сёрникузя.

89 удж. Корсь ӧткодь кыввужъя кывъяс, гиж найӧс торъя столбикъясӧ.


90 удж. Лыддьы да содтав лӧсялана кывъяс.


1. Пуксис тӧв. Лун и вой лымъялӧ. Тӧвся ывлаыс зэв кӧдзыд. Ме радейта татшӧм поводдясӧ.
2. Усьӧ небыдик лым. Лым чиръяс еджыдӧсь да кокниӧсь. Челядь вӧчӧны ывлаын лым морт. Луныс талун шоныд да лӧнь.
3. Со и тӧв воис. Еджыд эшкынӧн вевттьысис му. Пуяс быттьӧ дзикӧдз унмовсисны. Лэбачьяс мунісны ылі лунвылӧ, гут-гаг кытчӧкӧ дзебсисны. Пасьтӧм вӧрын шутьлялӧ лэчыд тӧв.


Корсь да гиж ӧткодь кыввужъя кывъяс. Пасйы кыввужсӧ колана ногӧн.

91 удж. Лыддьы шусьӧгъяссӧ да вуджӧд роч кыв вылӧ.


1. Дзодзӧгъяс лэбӧны — шоныдсӧ нуӧны.
2. Тӧв горшыд зэв кузь, турун-пескыд да нянь-солыд уна колӧ.
3. Лымйыд зэрсьыд на писькӧс.


Кыдзи тэ гӧгӧрвоан тайӧ шусьӧгъяссӧ?

92 удж. Кутшӧм шусьӧг гижӧма зонка лым вылӧ? Тӧдмав да гиж.

Предмет нима кывъяслӧн суффиксъяс

93 удж. Лыддьы. Инды суффиксъяссӧ торйӧдӧм кывъяссьыс.


ВОИС ТӦВ.


Усис медводдза лым. Керка вевтъяс, пуяс, туйяс, муыс едждісны. Мича жӧ нин тайӧ кадыс. Ывлаыс быттьӧ томмис. Сынӧдыс лоис сӧстӧм, югыд. Кӧч гӧн кодь небыдик лым шебраліс ставсӧ.
Вӧрын лӧнь, быттьӧ ставыс кулӧма. А вӧрыс, вӧрыс кутшӧм мича! Пу лапъяс вылын лым пушвидзӧ вата ёкмыльясӧн. Видзӧдлан сюсьджыка и аддзан: пуяслӧн ус-тошкыс быттьӧ дзормӧма.


94 удж. Содты лӧсялана суффиксъяс.

95 удж. Содты кывъясӧ ь либӧ ъ.


ВӦРЫН ОЛЫСЬЯС.


Вӧрын олӧны быдсяма лэбачьяс: таръяс, сьӧлаяс, сизьяс, кӧкъяс, дозмӧръяс, сюзьяс.
Увъяс вылӧ да бадь кустъясӧ найӧ вӧчӧны позъяс, быдтӧны посньыдик пиянсӧ.

96 удж. Лыддьы. Висьтав, кутшӧм кывйысь артмӧма тӧдчӧдӧм кывйыс.


Миян вӧрын олӧ лэбач. Тайӧ лэбачсӧ шуӧны сизьӧн. Сизь пуксьӧ веськыда пу вылӧ да нырнас сизьдӧ пусӧ. Перъяс кырсь улысь пучӧйӧс да сёйӧ. Сизь бурдӧдӧ пуяс. Сійӧс нӧшта шуӧны вӧрса бурдӧдысьӧн.

97 удж. Сетӧм кывъясысь артмӧд выль кывъяс -ысь суффикс отсӧгӧн.


98 удж. Лыддьы мичаа да гораа.

Аттӧ дивӧ!
Кыдз пу вылӧ
Ӧшйис яблӧк —
Гӧрдсьыс-гӧрд!
Киӧс нюжӧді
Ме сылань —
Лэбзис яблӧкыс —
Кӧть бӧрд!
Лэбзис яблӧкыс —
Он судзӧд,
Недыр вӧтлысян
Дай мудзан...
Ёртъяс!
Висьтала ме гусьӧн:
Татшӧм яблӧк
Жоньӧн шусьӧ.
Кодыр петкӧді
Нянь крӧшки,
Недыр мысти
Воис нӧшта,
Пуксис матӧ —
Кутны позис...
Но эг вӧрзьы ме,
Эг повзьӧд.


1. Кутшӧм дивӧ аддзис зонка кыдз пу вылысь?
2. Мыйла «яблӧкыс» лэбзис?
3. Мыйла жонь нӧшта пуксис кыдз пу вылӧ?
4. Серпасав тайӧ кывбурсӧ.
5. Велӧд наизусть.

99 удж. Комиӧд. Воча кывсӧ корсь «Жонь» кывбурысь.

100 удж. Артмӧд кывъяссӧ колана ногӧн.


Кутшӧм кывъяс татчӧ дзебсьӧмаӧсь?

Действие нима кывъяслӧн суффиксъяс

ме муні

тэ мунін

сійӧ муніс

ми мунім

ті мунінныд

найӧ мунісны


ме муна

тэ мунан

сійӧ мунӧ

ми мунам

ті мунанныд

найӧ мунӧны


ме муна

тэ мунан

сійӧ мунас

ми мунам

ті мунанныд

найӧ мунасны


101 удж. Вежлав сетӧм образец серти кывъяс: гижны, лыддьыны.

102 удж. Лыддьы «Кӧдзыд пӧль» пьесаысь юкӧн.


Тӧвся вӧр. Гӧгӧр лымъя. Майӧг йылын пукалӧ кырныш. Кырныш: «Крр! Кутшӧм кӧдзыд! Зіля уджалӧ Кӧдзыд Пӧль. Быд туйӧд котралӧ, быдлаӧ тола пукталӧ, быд ю вомӧн пос вӧчӧ, быд пу, понӧль эзысьӧн киськалӧ, став посни лэбачсӧ вӧтліс шоныдінӧ! Крр! Кутшӧм кӧдзыд!»


1. Тӧдчӧдӧм кывъяссьыс инды суффиксъяссӧ.
2. Шоныдін кыв дорӧ думышт да гиж ӧткодь кыввужъя кывъяс.

103 удж. Лыддьы. Содтав лӧсялана кывъяс.


Гӧн кодь небыд лымйыс
Лӧня, быттьӧ гусьӧн,
Куш му вылӧ чӧла
Ньӧжйӧникӧн усьӧ.


Асывнас кор чеччи,
Гӧгӧр еджыд куйлӧ.
Муыс ставнас дзебсис
Небыд шебрас улӧ.


Шонді оз нин шонты,
Нюжалісны войяс.
Кӧдзыд пӧльыс вӧрті
Восьлалӧ зэв збоя.


«Тӧв» кывбурысь корсь да гиж лӧсялана кывъяс. Вуджӧд роч кыв вылӧ.


Признак нима кывъяслӧн суффиксъяс.

104 удж. Лыддьы кывбурсӧ.


МЕДВОДДЗА ЛЫМ.


Ывлаыс еджыд,
Ывлаыс югыд:
Усьӧма небыдик лым.
Небыдик гӧн кодь,
Кокньыдик тӧв кодь:
Тӧкӧтьӧ му бердас инмӧ.
Ывлаас праздник:
Югдӧма, кыпыд.
Му вылыс ойбыртіс,
Унмовсис, лӧнис.
Узьӧ,
Шойччӧ.
Эшкыныс небыд,
Эшкыныс шоныд.


1. Гиж признак нима кывъяс, инды суффиксъяссӧ.
2. Велӧд кывбурсӧ наизусть.

105 удж. Вуджӧд роч кыв вылӧ.


лымйыс небыдик гӧн кодь
гӧныс небыдик пух кодь
порсь кодь ныра


НЕРСЯН.


Ёма, ёма, паськыд вома.
Сюра юра,
Порсь кодь ныра.
Юрсиыд лёзьмӧма,
Сарапаныд киссьӧма,
Киыд нюкыля,
Кокыд крукыля.

106 удж. Лыддьы. Инды кутшӧм? юалӧм вылӧ вочавидзысь кывъяс.


ВАСЬКА КАНЬ.


Васька кань еджыдик,
Бӧжыс сылӧн рудіник.
Котралӧ, кыдз ньӧв.
Куньсьӧны лӧз синъясыс,
Паськалӧны гыжъясыс,
Пиньыс лэчыд зэв.
Кок шы кылӧ муртса дзик,
Гӧныс пух кодь небыдик,
Уска сылӧн ныр.
Шыр кӧ кылас муртса кӧн,
Еджыд Васька важӧн сэн,
Сійӧс кутас пыр.


107 удж. Артмӧд кывъяс.

109 удж. Лыддьы мичаа.

Югыд шонді тӧдӧ:
Эштіс арся удж.
Зэв нин сёрӧн петӧ,
Ветлӧ ӧти сутш.


Лэптысьӧ и лэччӧ,
Кусӧ пырысь-пыр,
Аски дыша чеччӧ,
Узьӧ вывті дыр.


Луныс быри, воши.
Помтӧм лои вой.
Локтіс еджыд тошка,
Кӧдзыд, би кодь збой.


Дорис юяс, шоръяс,
Вӧчис йиа пос.
Чирсіс пулысь коръяс,
Лои гӧгӧр кос.


Потшӧс пӧлӧн тола
Пукталӧ тӧв ныр.
Шоныд сиктса школа
Велӧдчысьӧн тыр.


Кӧдзыдысь оз повзьы
Ыж ку пася морт.
Керкаын оз овсьы,
Дзескыд сылы горт.


Вӧрӧ сійӧ мунӧ
Лэдзны шпал да кер.
Тӧвся уджыс уна,
Сӧмын зіля вӧр.


1. Корсь «Тӧв» кывбурысь кывъяс -са да -ся суффиксъясӧн.


3. Вуджӧд роч кыв вылӧ.


Кӧдзыд пӧльтысь кымӧръяс
Йизьӧдісны ю.
Кокни бордъя лым чиръяс
Едждӧдісны му.


Усьӧ лым,
Усьӧ лым
Кӧч гӧнысь на небыдджык,
Байдӧгысь на еджыдджык.
Усьӧ лым,
Усьӧ лым.


Тӧвлы чолӧм висьтавны
Нимкодь овлӧ пыр.
Даддьӧн-лызьӧн иславны
Корӧ ю дор кыр.


Корсь-джын суффикса кывъяс.

111 удж. Артмӧд-джын суффиксӧн кывъяс да лӧсьӧд 4 сёрникузя.

112 удж. Лыддьы кывъяссӧ. Чутъяс местаӧ содтав лӧсялана кывъяс.


113 удж. Лыддьы да кут тӧд вылад.


куш юра

синтӧм гут кодь

пельтӧм сысӧй

пасьтӧм рака


1. Пу кока, турунвиж платтьӧа, еджыд юра.


2. Мича-мича сизим чышъяна, а видзӧдлан кӧ — бӧрдӧдӧ.

Выль воӧн, челядь!

114 удж. Лыддьы. Комиӧд роч кывъяссӧ.


ТӦВСЯ ВОЙӦ.


Ӧтнасӧн енэжын
Тыр тӧлысь дӧввидзӧ,
Му вылӧ югӧрсӧ
Надзӧник койӧ.
Еджыд лым сы улын
Эзысьӧн дзирдалӧ.
Долыд мен
Татшӧм сэзь войӧ.
Козъяс, пожӧмъяс
Шемӧса узьӧны,
Льӧм пуяс, бадьяс
Кынмӧны-тірзьӧны.
Кузь пеля кӧчильяс
Осина кырсь йирӧны.
Пӧткаяс репасӧ
Пыдӧджык пырӧны.


115 удж. Лыддьы. Кутшӧм слог колӧ содтыны чутъяс местаӧ?


Турӧб! Турӧб!
Еджыд сарапанӧй,
Пармашӧрса козлы
Нюжӧд сыв.
Тэрыб борда тӧлӧй,
Вой тӧланӧй,
Помся сылы
Нор шыӧн эн сьыв.
Эзысь тӧлысь,
Кельыд чужӧмбанӧй,
Ассьыд югӧр
Лышкыдджыка кой,
Мича козйӧй,
Менам шондібанӧй,
Эз мед шога
Колляв тӧвся вой.


116 удж. Лыддьы. Кутшӧм пемӧсъяс йылысь мунӧ сёрни тайӧ кывбурас?


МЕНЫМ ЖАЛЬӦСЬ.


Руч пӧ мудер,
Кӧч пӧ полысь,
Кӧин скӧр да вывті горш.
Ур пӧ пельк зэв,
Вӧркань колысь.
Гуын тӧвбыд узьӧ ош.

117 удж. Лыддьы. Тӧдмав, кутшӧм кыв колӧ содтыны.


ЁЛКА ВЫЛЫН.


Ывла вылысь пыртім коз,
Пӧтӧлӧк со мыджӧ,
Аттӧ мича пашкыр коз —
Босьтім сійӧс кытшӧ.
Оля видліс козлысь лап.
Лым чир аддзис Толик.
Еджыд лымсӧ кутіс — тшап,
Ва тусь киас колис.
Козсӧ вӧччӧдім ми дыр.
Ӧшлім уна чача:
Тані курӧг, кань и шыр,
Ручиль — кольквиж мача.

118 удж. Лыддьы. Висьтав, кутшӧм козин виччысян тэ.


ВЫЛЬ ВО.


Мед эськӧ Выль воыс
Мойдын моз воӧ!
Кодлы мый колӧ,
Мед сідзи и лоӧ.


Таняӧс мамыс мед
Нуӧдлас карӧ.
Колялы мамыс мед
Ньӧбас гитара.


Леналы — понпи,
А Мишалы мед
Ньӧбасны ыджыдджык
Велосипед.


Аслым мен колӧ,
Мед ог ло дыш,
Гожӧмнас ветлысян
Мотора пыж.


Мед эськӧ во гӧгӧр
Сулалӧ Выль во!
Мед эськӧ быдӧнлӧн
Колӧмыс збыльмӧ!


119 удж. Комиӧд да сет ним.


2. Корсь лыддьӧм кывбуръяссьыс лым йылысь мича сёрникузяяс.


3. Кутшӧм кыв татчӧ дзебсьӧма?


лэчыд, чизыр тӧв

кӧдзыд тӧв

небыд тӧв

лун тӧв

вой тӧв


5. Кутшӧм кыв оз лӧсяв?


121 удж. Кутшӧм кывтэчасъяс оз лӧсявны «Тӧв» темалы.


Жургӧны шоръяс, кыдз пуяс кушмисны, вевттьысис еджыд эшкынӧн, дзользьӧны лэбачьяс, шутьлялӧ вой тӧв, дзебсясьӧ кымӧр сайӧ, вежӧдісны коръяс, шонді пӧжӧ, сынӧдын лэбалӧны лым чиръяс, шонді кыпӧдчӧ вылӧ, сайласьӧ кымӧр сайӧ, муяс кушмисны, дзоридзалӧ льӧм, войыс пемыд да кузь, дзирдалӧ лым, гӧгӧр толаяс, турӧба вой.


1. Волӧн кутшӧм кад воис?
2. Кутшӧм тӧлысьӧ Коми муын пуксьӧ тӧв?
3. Кутшӧм поводдяыс тӧлын?
4. Кутшӧм лои сынӧдыс?
5. Кутшӧм енэжыс?
6. Кутшӧм лои шонді тӧлын?
7. Кутшӧм вӧлі шонді гожӧмын?
8. Кутшӧм тӧлыс?
9. Кутшӧм лои луныс, кутшӧм — войыс?
10. Мый вежсис ывлаын тӧв воӧм бӧрын?
11. Мый вӧчӧны челядь тӧвнас?
12. Кутшӧм лои му веркӧсыс?
13. Мый лои шоръяскӧд, юяскӧд да тыяскӧд?
14. Кыдзи вежсисны тӧвнас коръя да лыска пуяс?
15. Кутшӧм лэбачьяс тӧвйӧны миян войвылын?
16. Мыйла челядь радлӧны тӧв воӧмлы?

123 удж. Лыддьы. Содтав лӧсялана кывъяс 120-ӧд уджысь да гиж сочинение «Тӧв».


Воис тӧв. Гӧгӧр лым. Челядь ислалӧны даддьӧн.

Коми Республикалӧн административнӧй мусерпас.
Коми Республикалӧн физическӧй мусерпас.

вежӧй петӧ

гаж бырис

горшӧй косьмӧ

джӧм овны

кынӧмӧй сюмалӧ

лӧгӧй петӧ

нем вӧчтӧг овны

син чӧвтны

скӧрлуныс сьӧлӧмтӧ сотӧ

сьӧлӧм вылӧ воис

сьӧлӧмӧй бурмис

чӧв овны

шогӧ усьны

шемӧс босьтны

шы ни тӧв

яндысьтӧм син